Jongen spreekt luid in een microfoon, als symbool voor gehoord willen worden en oprecht luisteren.

De kunst van het oprecht luisteren

Leestijd: 7 minuten

Waarom ‘heel herkenbaar’ de ander soms eenzaam maakt

“Hoe is het?” is waarschijnlijk een van de meest gestelde vragen ter wereld.
Maar hoe vaak staan we eigenlijk stil bij het antwoord?

Onbewust weten we het bijna allemaal: het antwoord ‘niet zo best’ past niet altijd bij wat we sociaal wenselijk vinden. Dus zeggen we: “Ja hoor, druk, maar goed!” En we lopen door.

Maar wat gebeurt er als iemand wél de moed verzamelt om te delen wat er werkelijk speelt? Als iemand iets persoonlijks vertelt, zich kwetsbaar opstelt of even behoefte heeft aan een luisterend oor? Dan ontstaat er een moment waarop werkelijk contact mogelijk is. Maar of dat contact ook daadwerkelijk ontstaat, hangt niet alleen af van degene die vertelt. Het vraagt ook iets van degene die luistert.

Want oprecht luisteren, zonder direct te reageren vanuit je eigen verhaal, oordeel of behoefte, blijkt soms een grotere uitdaging dan we denken.

Wanneer het gesprek ongemerkt van richting verandert

Misschien herken je het wel. Je vertelt iets persoonlijks en de ander reageert met:

  • “Heel herkenbaar, dat had ik laatst ook…”
  • “Oh ja, dat ken ik ook!” waarna een eigen verhaal volgt.
  • “Wat vervelend voor je”, maar vervolgens komt er direct een advies of oplossing.
  • Of iemand leeft zó sterk met je mee dat je ineens bezig bent de ander gerust te stellen of te troosten.

Vaak gebeurt dit vanuit goede bedoelingen. Herkenning delen kan juist een manier zijn om verbinding te zoeken. En soms is het fijn om te weten dat je niet de enige bent. Toch kan het effect anders zijn dan bedoeld.

Je was iets aan het vertellen, maar ineens is de aandacht naar de ander verschoven. Je verhaal raakt op de achtergrond of je voelt de behoefte om het gesprek weer terug te brengen naar waar het eigenlijk over ging.

Misschien zeg je er niets van. Misschien ga je mee in het verhaal van de ander. Maar ergens blijft het gevoel hangen dat je niet helemaal gehoord bent.

Dat kan maken dat je je de volgende keer wat meer inhoudt. Je vertelt alleen nog de oppervlakkige versie, laat bepaalde gevoelens achterwege of besluit dat je het liever zelf oplost. Niet omdat je niets meer te vertellen hebt, maar omdat je niet zeker weet of er werkelijk ruimte voor is.
Zo kan er ongemerkt afstand ontstaan in een relatie. Juist op de momenten waarop verbinding mogelijk was.

Wat zit er achter ons gedrag?

Het is gemakkelijk om iemand die het gesprek steeds naar zichzelf toetrekt als ongeïnteresseerd te bestempelen. Maar daarmee doen we vaak geen recht aan wat er werkelijk speelt.

Soms vertelt iemand vanuit herkenning, vanuit enthousiasme of vanuit de behoefte om verbinding te maken. Soms is er een sterke behoefte om zelf ook gezien en gehoord te worden. En soms is het lastig om stil te staan bij de emoties van een ander, omdat die iets in onszelf raken.

Ook mensen die veel klagen, uitgebreid vertellen over wat er allemaal misgaat of regelmatig vanuit een negatieve invalshoek naar situaties kijken, zijn niet per definitie negatief of “zwak”.

Misschien is iemand gewend geraakt om vooral vanuit problemen contact te maken. Misschien zoekt diegene erkenning, ervaart iemand veel spanning of is er simpelweg weinig ruimte om gevoelens op een andere manier te uiten.
Het gedrag dat we aan de buitenkant zien, vertelt niet automatisch wat er aan de binnenkant gebeurt.

Dat betekent niet dat je alles hoeft te accepteren of dat je altijd beschikbaar moet zijn om te luisteren. Wel kan het helpen om nieuwsgierig te blijven naar wat er achter bepaald gedrag schuilgaat, zonder direct een oordeel te vormen.

We luisteren niet alleen met onze oren, maar ook vanuit onze eigen geschiedenis

Wanneer iemand iets persoonlijks met ons deelt, gebeurt er vaak meer dan alleen luisteren:
Het verhaal van de ander kan iets in onszelf aanraken. Een herinnering, een gevoel, een onvervulde behoefte of een pijn die misschien al veel langer bestaat. We luisteren namelijk nooit helemaal blanco. We nemen onze eigen ervaringen, overtuigingen, verwachtingen en gevoeligheden mee in ieder contact.

Misschien herken je iets in het verhaal van de ander en voel je direct de behoefte om jouw eigen ervaring te delen. Misschien word je verdrietig, voel je ongemak of ontstaat er een sterke drang om de ander te helpen, gerust te stellen of een oplossing aan te dragen.
Op zulke momenten kan het zijn dat bepaalde innerlijke delen van ons reageren.

Een deel dat zelf graag gezien en gehoord wil worden. Een gekwetst kinddeel dat (h)erkenning zoekt. Of juist een beschermend deel dat heeft geleerd om kwetsbaarheid te vermijden, emoties te relativeren of situaties zo snel mogelijk op te lossen.

Wat vroeger nodig was om met bepaalde situaties om te gaan, kan later onbewust opnieuw zichtbaar worden in het contact met anderen.
Wanneer er bijvoorbeeld vroeger weinig ruimte was voor jouw gevoelens, kun je een sterke behoefte hebben ontwikkeld om jezelf te laten horen. Of misschien heb je juist geleerd om de emoties van anderen voorrang te geven, jezelf aan te passen of vooral voor anderen te zorgen.

Dat zijn manieren waarop we onszelf hebben leren beschermen of verbinding hebben proberen te behouden.

Ook ons ego speelt hierin een rol. We hebben allemaal een bepaald beeld van onszelf en willen dat graag bevestigd zien. We willen een goede vriend, partner of gesprekspartner zijn. We willen behulpzaam zijn, iets betekenen of graag begrepen worden.
Maar soms luisteren we daardoor vooral vanuit wat wijzelf nodig hebben, in plaats van vanuit wat de ander nodig heeft.

Daar zit een interessante paradox: soms kunnen we moeilijk naar een ander luisteren, omdat er in onszelf iets is dat nog gehoord wil worden.

Oprecht luisteren vraagt daarom niet alleen om aandacht voor de ander, maar ook om bewustzijn van jezelf.

Wat vraagt het om werkelijk te luisteren?

Werkelijk luisteren betekent niet dat je je eigen gedachten, gevoelens en ervaringen volledig moet uitschakelen. Dat zou ook niet realistisch zijn.
Het gaat erom dat je leert opmerken wat er in jou gebeurt, zonder daar automatisch naar te handelen.

Kun je bijvoorbeeld herkennen wanneer je de neiging krijgt om het gesprek over te nemen? Kun je voelen wanneer je ongemakkelijk wordt bij de emoties van de ander? Of wanneer je direct een oplossing wilt aandragen, terwijl de ander misschien helemaal geen oplossing zoekt?

Ons lichaam kan hierin waardevolle signalen geven.

Misschien voel je spanning in je borst of buik. Ontstaat er onrust waardoor je de stilte wilt doorbreken? Merk je dat je naar voren beweegt om te helpen, of dat je juist wat afstand neemt wanneer iemand iets kwetsbaars vertelt?

Dat zijn geen bewijzen van een bepaalde innerlijke dynamiek, maar wel uitnodigingen om even bij jezelf stil te staan. Je hoeft je eigen innerlijke delen niet buiten de deur te zetten om werkelijk naar iemand te kunnen luisteren. Je mag ze juist leren herkennen, zodat ze niet onbewust het gesprek gaan bepalen.

Wanneer je meer bewustzijn ontwikkelt over je eigen reacties, ontstaat er ruimte om anders te kiezen. Je hoeft niet iedere impuls te volgen. Je kunt aanwezig blijven bij wat de ander vertelt, zonder jezelf daarin te verliezen.

En misschien is dat wel een van de belangrijkste voorwaarden voor werkelijk contact: dat je bij jezelf kunt blijven, terwijl je ruimte maakt voor de ander.

Wat is er nodig om je werkelijk gehoord en begrepen te voelen?

Vaak hebben we helemaal niet zoveel nodig. Geen uitgebreide adviezen, oplossingen of vergelijkbare ervaringen. Soms is het voldoende om even volledig ons verhaal te mogen doen.

Wat daarbij kan helpen:

  • Ruimte om te vertellen. Laat de ander uitspreken en geef het verhaal de tijd. Stilte hoeft niet direct opgevuld te worden.
  • Oprechte nieuwsgierigheid. Vraag door zonder alvast in te vullen wat de ander voelt of bedoelt.
  • Erkenning. Laat merken dat je hoort wat iemand vertelt. Je hoeft het niet eens te zijn of precies te begrijpen om de ervaring van de ander serieus te nemen.
  • Aanwezigheid. Probeer niet direct iets te veranderen, op te lossen of weg te nemen. Soms is er vooral behoefte aan iemand die er even bij blijft.
  • Ruimte voor herkenning. Je eigen ervaring delen kan verbindend zijn. Het gaat er vooral om dat je de aandacht daarna weer terugbrengt naar de ander, tenzij diegene zelf verder wil praten over jouw ervaring.

En misschien wel het belangrijkste: probeer niet te luisteren om vervolgens iets terug te kunnen zeggen. Luister om werkelijk te begrijpen.

Empathisch luisteren: de ander niet invullen vanuit jezelf

Je verplaatsen in een ander klinkt eenvoudig, maar ook hierin schuilt een valkuil.
We denken soms dat we precies begrijpen hoe iets voor iemand moet zijn, omdat we iets vergelijkbaars hebben meegemaakt. Maar de ander is niet jij.

Dezelfde gebeurtenis kan voor twee mensen een totaal andere betekenis hebben. Wat voor de een relatief eenvoudig is, kan voor de ander veel spanning of verdriet oproepen.

Empathie betekent daarom niet dat je het verhaal van de ander kunt invullen. Het betekent dat je bereid bent je eigen referentiekader even opzij te zetten en nieuwsgierig te blijven naar de beleving van de ander.

Je kunt proberen je voor te stellen hoe iets voor diegene zou kunnen voelen, maar laat ruimte voor het antwoord dat je misschien niet had verwacht. Want werkelijk snappen begint niet bij weten, maar bij willen begrijpen.

Praktische oefening: luister eens met aandacht

De volgende keer dat iemand tegenover je zit en iets persoonlijks deelt, probeer dan eens bewust het volgende:

  1. Merk je eerste impuls op. Misschien wil je iets vertellen wat je herkent, een advies geven of direct reageren. Neem even de tijd voordat je dat doet.
  2. Laat een stilte bestaan. Geef de ander de ruimte om zijn of haar verhaal af te maken. Je hoeft niet iedere stilte op te vullen.
  3. Stel een open vraag. Bijvoorbeeld: “Hoe was dat voor jou?” of “Wat deed dat met je?”
  4. Voel wat er in jezelf gebeurt. Word je ongeduldig, verdrietig, ongemakkelijk of juist heel betrokken? Merk het op zonder jezelf te veroordelen.
  5. Breng je aandacht terug naar de ander. Wat vertelt diegene eigenlijk? Wat zou er op dit moment nodig kunnen zijn?

En vergeet daarbij niet dat luisteren geen eenrichtingsverkeer hoeft te zijn. Ook jij mag behoefte hebben aan aandacht, erkenning en ruimte. Het gaat om wederkerigheid en om het vermogen elkaar werkelijk te ontmoeten.

Soms betekent dat ook dat je ontdekt dat iemand niet de ruimte kan bieden die jij nodig hebt. Dan mag je daarin een bewuste keuze maken en zorgvuldig omgaan met waar en bij wie je jezelf kwetsbaar opstelt.

Misschien begint oprecht luisteren wel bij jezelf

De mate waarin we naar een ander kunnen luisteren, hangt soms samen met de mate waarin we bereid zijn naar onszelf te luisteren.

Wanneer we onze eigen pijn leren herkennen, onze innerlijke delen ruimte geven en onze beschermingsmechanismen niet langer automatisch het woord laten voeren, ontstaat er iets bijzonders.

We hoeven de ander niet meer te gebruiken om iets in onszelf bevestigd, opgelost of geheeld te krijgen. We hoeven niet direct herkenning te zoeken, het ongemak weg te nemen of iets toe te voegen aan het verhaal. We kunnen ook proberen gewoon aanwezig zijn.
Bij onszelf én bij de ander.

Misschien is dat wel de essentie van oprecht luisteren: niet bezig zijn met wat jij wilt zeggen, maar werkelijk ruimte maken voor wat de ander te vertellen heeft.

Een reactie plaatsen

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *