Over intelligentie, neurodivergentie, aangeleerd gedrag en de verschillende menselijke kwaliteiten.
“Hij is niet zo slim.”
“Zij loopt echt enorm voor op haar leeftijd!”
“Die kan goed leren, maar heeft wel twee linker handen.”
“Dat kind heeft gewoon niet zoveel in zijn mars…”
We gebruiken dit soort uitspraken nog dagelijks. Vaak zonder erbij stil te staan wat we eigenlijk zeggen en waarop we onze conclusies baseren.
Wanneer noemen we iemand slim? En wanneer vinden we iemand dom? Is dat gebaseerd op wat iemand weet, hoe snel iemand informatie verwerkt, hoe goed iemand presteert op school, hoe iemand problemen oplost of hoe gemakkelijk iemand zich staande houdt in de maatschappij?
Of gewoonweg hoe iemand overkomt? Dus zijn manieren en mechanismen slim of dom overkomen?
We zijn gewend intelligentie te meten, te vergelijken en in te delen. We gebruiken cijfers, scores en prestaties om iets te zeggen over de mogelijkheden van een mens. Maar daarmee meten we niet automatisch alles wat iemand in zich heeft.
De wetenschap heeft inmiddels behoorlijk veel inzicht gegeven in de verschillende cognitieve vermogens waarover mensen beschikken. Ook wordt steeds duidelijker dat deze vermogens niet bij iedereen op dezelfde manier ontwikkeld zijn en dat de omstandigheden waarin iemand functioneert invloed hebben op wat er zichtbaar wordt.
Toch blijven we mensen vaak beoordelen vanuit een vrij beperkt beeld van intelligentie.
Misschien is het tijd om daar eens anders naar te kijken.
1. Wat verstaan we eigenlijk onder intelligentie?
Intelligentie wordt vaak gekoppeld aan het vermogen om informatie te begrijpen, verbanden te leggen, problemen op te lossen en nieuwe kennis op te nemen.
Een IQ-test probeert bepaalde cognitieve vermogens meetbaar te maken. Daarbij wordt onder andere gekeken naar verbaal redeneren, logisch denken, werkgeheugen, verwerkingssnelheid en visueel-ruimtelijk inzicht. Dat is waardevolle informatie. IQ is zeker niet betekenisloos en zegt wel degelijk iets over bepaalde cognitieve mogelijkheden.
Maar een IQ-score is geen volledige weergave van alles wat een mens kan.
Binnen de psychologie wordt bijvoorbeeld gewerkt met het Cattell-Horn-Carroll-model (CHC-model). Dit model onderscheidt verschillende brede cognitieve vaardigheden en daaronder weer specifiekere vaardigheden. Denk aan kennis en taalbegrip, fluïde redeneren, visuele verwerking, geheugen en verwerkingssnelheid.
Dat betekent dat intelligentie ook binnen de wetenschappelijke psychologie niet simpelweg als één ongedifferentieerd vermogen wordt beschouwd.
Daarnaast bestaat er onderzoek naar praktische intelligentie. Psycholoog Robert Sternberg heeft zich bijvoorbeeld beziggehouden met de manier waarop mensen kennis en vaardigheden inzetten om alledaagse situaties en problemen op te lossen. Daarbij speelt ook ervaringskennis een rol: weten hoe je iets aanpakt, zonder dat je daar noodzakelijkerwijs een theoretische verklaring voor kunt geven.
Iemand kan dus uitstekend in staat zijn om complexe situaties in de praktijk op te lossen, zonder dat diezelfde vaardigheid op een traditionele theoretische toets zichtbaar wordt.
En andersom.
Dat maakt de vraag interessant: meten we intelligentie, of meten we vooral bepaalde manieren waarop intelligentie tot uiting komt?
Bronnen:
1. Flanagan, D. P. & Dixon, S. G. (2014). The Cattell-Horn-Carroll Theory of Cognitive Abilities. Een overzicht van het CHC-model en de verschillende cognitieve vaardigheden.
The Cattell-Horn-Carroll Theory of Cognitive Abilities.
2. Sternberg, R. J. & Hedlund, J. (2002). Practical Intelligence, g, and Work Psychology. Over praktische intelligentie, ervaringskennis en het oplossen van problemen in de dagelijkse werkelijkheid.
Practical Intelligence, g, and Work Psychology.
2. De horizontale schaal: van praktisch naar theoretisch
Vanuit mijn eigen visie kijk ik graag op een andere manier.
Geen verticale meetlat waarop iemand onderaan of bovenaan staat. Geen schaal van dom naar slim, laag naar hoog of minder naar meer. Maar een horizontale schaal.
Bijvoorbeeld helemaal links bevindt zich meer de praktische kant: leren door te doen, ervaren, uitproberen, bouwen, bewegen, voelen en ontdekken hoe iets werkt.
Helemaal rechts bevindt zich meer de theoretische kant: leren door te lezen, analyseren, verbanden te leggen, abstract te denken, informatie te verwerken en modellen te begrijpen.
En daartussenin bevindt zich alles wat beide kanten combineert.
Geen van deze posities is beter dan de andere. Het zijn verschillende manieren waarop kwaliteiten en cognitieve vermogens tot uiting kunnen komen.
Bovendien geloof ik niet dat iemand altijd op dezelfde plek op deze schaal zit.
Iemand kan bijvoorbeeld heel praktisch ingesteld zijn wanneer het gaat om techniek, maar juist sterk theoretisch denken bij taal, psychologie of maatschappelijke vraagstukken.
Ook kunnen vaardigheden zich gedurende het leven ontwikkelen en veranderen.
De schaal is dus geen nieuwe manier om mensen in hokjes te plaatsen. Het is juist een uitnodiging om de hokjes los te laten. Het gaat niet om waar iemand staat ten opzichte van een ander, maar om het herkennen van iemands eigen kwaliteiten en mogelijkheden.

3. Neurodivergentie: een andere bedrading, andere uitingsvormen
Een ander belangrijk onderdeel hierin is neurodivergentie.
Bij mensen met bijvoorbeeld ADHD, autisme, dyslexie of dyspraxie kunnen informatieverwerking, aandacht, geheugen, prikkelverwerking en uitvoerende functies anders verlopen.
Dat betekent niet dat iemand minder intelligent is. Het betekent dat bepaalde processen anders georganiseerd zijn en dat dit invloed kan hebben op de manier waarop iemand leert, denkt en functioneert.
Een interessant voorbeeld is het onderzoek naar cognitieve profielen bij autisme en ADHD. Een meta-analyse van Wilson (2024), waarin gegevens van meer dan 1.800 mensen zijn meegenomen, laat zien dat er bij autisme verschillen kunnen bestaan tussen verschillende cognitieve vaardigheden. Zo kunnen verbaal en non-verbaal redeneren relatief sterk ontwikkeld zijn, terwijl de verwerkingssnelheid gemiddeld lager kan liggen.
Bij ADHD is het beeld minder eenduidig. Er bestaat niet één herkenbaar cognitief profiel dat voor iedereen met ADHD geldt. Dat is belangrijk om te begrijpen.
Iemand kan bijvoorbeeld:
- Heel snel complexe verbanden doorzien, maar moeite hebben om gedachten op papier te zetten.
- Een enorme hoeveelheid informatie onthouden over onderwerpen die interesse wekken, maar moeite hebben met het onthouden van dagelijkse afspraken.
- Creatief en oplossingsgericht denken, maar vastlopen wanneer een opdracht uit meerdere opeenvolgende stappen bestaat.
- Een sterk ruimtelijk inzicht hebben, maar moeite hebben met taalverwerking.
- Heel goed kunnen analyseren, maar moeite hebben met het verwerken van grote hoeveelheden prikkels tegelijkertijd.
Ook bij dyslexie, dyspraxie en andere neurodivergente profielen kunnen specifieke sterke en minder sterke kanten naast elkaar bestaan.
Een kritische review van Maw, Beattie en Burns (2024) bespreekt bijvoorbeeld cognitieve kwaliteiten die bij verschillende neuro-ontwikkelingsverschillen kunnen voorkomen, zoals sterke visuele waarneming, ruimtelijk inzicht, bepaalde vormen van geheugen en divergent denken.
Dit betekent overigens niet dat iedere neurodivergente persoon automatisch over “bijzondere talenten” beschikt. Ook hierin bestaan grote individuele verschillen.
Maar, het laat wel zien waarom het problematisch is om iemand op basis van één vaardigheid of één zichtbare moeilijkheid een algemeen oordeel over intelligentie te geven.
Bronnen:
4. Wilson, A. C. (2024). Cognitive Profile in Autism and ADHD: A Meta-Analysis of Performance on the WAIS-IV and WISC-V. Meta-analyse van cognitieve profielen bij autisme en ADHD.
Lees het onderzoek.
5. Maw, K. J., Beattie, G. & Burns, E. J. (2024). Cognitive strengths in neurodevelopmental disorders, conditions and differences: A critical review. Over mogelijke cognitieve kwaliteiten bij verschillende neuroontwikkelingsverschillen.
Lees het onderzoek.
4. Wat we zien, is niet altijd wat er (vanbinnen) mogelijk is
En dan komen we bij een aspect dat ik minstens zo belangrijk vind: het verschil tussen iemands mogelijkheden en de manier waarop deze aan de buitenwereld zichtbaar worden.
Gedrag is niet uitsluitend een weergave van intelligentie.
Hoe iemand zich gedraagt, reageert, communiceert en functioneert, wordt door ontzettend veel factoren beïnvloed.
Denk aan:
- De omgeving waarin iemand opgroeit.
- De opvoeding en de voorbeelden die iemand meekrijgt.
- Ervaringen van veiligheid of onveiligheid.
- De ruimte die iemand heeft gekregen om zichzelf te ontwikkelen.
- Zelfvertrouwen en het beeld dat iemand van zichzelf heeft.
- Stress, spanning en de manier waarop iemand daarmee heeft leren omgaan.
- Aangeleerde patronen en overlevingsmechanismen.
We leren immers niet alleen door uitleg en onderwijs. We leren ook door te kijken, te ervaren en na te doen. Een kind leert hoe mensen communiceren, hoe ze problemen oplossen, hoe ze reageren op fouten en hoe ze omgaan met emoties. Dat gebeurt grotendeels zonder dat iemand daar bewust les in geeft.
Zo ontwikkelen we patronen die ons later helpen om ons staande te houden in de wereld. Maar die patronen kunnen ook invloed hebben op hoe onze kwaliteiten zichtbaar worden.
Neem bijvoorbeeld een kind dat thuis heeft geleerd dat fouten maken niet veilig is. Het kan daardoor heel voorzichtig worden, weinig initiatief nemen of liever niets proberen waarvan het niet zeker weet of het goed gaat. Ook de aard van het beestje kan gevoeliger zijn, waardoor fouten maken nog grootser voelt.
Van buitenaf kan dat overkomen als weinig inzicht, weinig zelfstandigheid of een gebrek aan initiatief. Terwijl er misschien juist heel veel denkvermogen aanwezig is, maar de ruimte ontbreekt om dat te laten zien.
Een ander kind heeft misschien geleerd om vooral snel te reageren, zich aan te passen of de aandacht van anderen op te zoeken. Dat gedrag kan op school worden geïnterpreteerd als druk, ongeïnteresseerd of ongemotiveerd.
Maar ook dat vertelt niet het volledige verhaal over wat er in dat kind aanwezig is.
We moeten onderscheid maken tussen wat iemand kan, wat iemand laat zien en wat iemand heeft geleerd om te laten zien.
5. Overlevingsmechanismen en de invloed van ervaringen
Vanuit mijn werk als lichaamsgericht traumasensitief en systemisch therapeut vind ik dit een bijzonder belangrijk onderdeel. Want gedrag ontstaat niet zómaar.
Wanneer we gedrag en prestaties beoordelen zonder rekening te houden met die omstandigheden, kunnen we dus een behoorlijk onvolledig beeld krijgen.
We ontwikkelen gedurende ons leven allerlei manieren om met onze omgeving om te gaan. Sommige daarvan zijn bewust aangeleerd, andere ontstaan grotendeels onbewust.
Een kind dat veel kritiek ervaart, kan bijvoorbeeld leren om zich terug te trekken, zichzelf klein te maken of juist voortdurend te proberen alles goed te doen.
Een kind dat weinig erkenning krijgt, kan zichzelf gaan overschreeuwen, voortdurend bevestiging zoeken of juist stoppen met proberen.
En een kind dat zich niet veilig voelt om fouten te maken, kan moeite krijgen met nieuwe uitdagingen aangaan.
Dat zijn geen directe aanwijzingen voor intelligentie. Het zijn mogelijke reacties op ervaringen en omstandigheden.
Ook vanuit de neurowetenschappen weten we inmiddels meer over de invloed van langdurige stress en ingrijpende ervaringen op cognitief functioneren.
Stress kan onder andere invloed hebben op aandacht, werkgeheugen, impulsregulatie en executieve functies. Dat zijn juist functies die we op school en in het dagelijks leven voortdurend nodig hebben.
Een overzichtsstudie uit 2026, waarin 22 systematische reviews en meta-analyses met gezamenlijk 639 unieke primaire onderzoeken werden meegenomen, vond verbanden tussen jeugdervaringen van trauma en moeilijkheden op het gebied van onder andere executieve functies, werkgeheugen en verwerkingssnelheid.
Dat betekent niet dat ieder kind dat moeite heeft met leren een traumatische voorgeschiedenis heeft. Ook betekent het niet dat alle leerproblemen vanuit stress verklaard kunnen worden.
Het laat wel zien dat cognitief functioneren niet losstaat van de omstandigheden waarin iemand leeft en zich ontwikkelt.
Bronnen:
7. Höfels, S. et al. (2026). Effects of childhood trauma on executive function, impulsivity, rumination and worry: An umbrella review. Over de samenhang tussen jeugdervaringen van trauma en cognitief functioneren.
Lees het onderzoek.
6. De omgeving kijkt en bepaalt soms mee
En dan is er nog iets wat we niet mogen onderschatten: de invloed van de verwachtingen van anderen.
Een kind dat regelmatig te horen krijgt dat het slim is, dom is, goed kan leren of juist ergens niet geschikt voor is, neemt die boodschappen mee in de ontwikkeling van zijn zelfbeeld.
Dat gebeurt niet alleen door de woorden zelf, maar ook door de manier waarop volwassenen reageren, hoeveel vertrouwen ze geven en welke mogelijkheden ze een kind bieden.
Onderzoek naar verwachtingen van leerkrachten laat zien dat deze verwachtingen invloed kunnen hebben op de leermogelijkheden, motivatie en leerresultaten van kinderen.
In een longitudinaal onderzoek van Gentrup en collega’s (2020), onder ruim duizend kinderen in het eerste leerjaar, bleken onjuist lage verwachtingen van leerkrachten samen te hangen met minder gunstige leerontwikkeling op bepaalde gebieden.
Dit betekent niet dat iedere lage verwachting automatisch een kind beperkt. Onderzoek naar zogenoemde self-fulfilling prophecies laat juist zien dat de effecten genuanceerd zijn en niet bij ieder kind even sterk optreden. Wel maakt het duidelijk dat de beelden die volwassenen van kinderen hebben, ertoe kunnen doen.
En stel je eens voor wat er gebeurt wanneer een kind jarenlang het idee meekrijgt dat het niet zo slim is. Misschien ook wel doordat het zich vergelijkt met klasgenootjes. Kinderen op jonge leeftijd laten nog grote verschillen zien in rijpheid, maar zitten wel in dezelfde omgeving met hetzelfde lesstof aanbod. Wanneer zij, doordat een andere ontwikkeling eerst aandacht vraagt, nog niet rijp zijn voor bepaalde lesstof – en dus meer moeite hebben om even snel als klasgenoten mee te komen – dan kan het kind zich door vergelijking minderwaardig voelen en concludeert het dat het iets niet kan. Het kan gaan twijfelen aan zichzelf, minder snel iets nieuws proberen, uitdagingen vermijden of zich gaan vergelijken met anderen.
Uiteindelijk kan het gedrag dat daaruit voortkomt opnieuw worden gezien als bevestiging van het oorspronkelijke oordeel. Zo kan een label steeds meer onderdeel worden van iemands zelfbeeld.
Dat vind ik een bijzonder kwalijke ontwikkeling.
Niet omdat we kinderen nooit mogen vertellen dat iets moeilijk gaat of dat iets nog niet lukt. Juist wel. Maar er zit een enorm verschil tussen benoemen wat iemand op dit moment lastig vindt en een oordeel verbinden aan wie iemand is of wat iemand zou kunnen bereiken.
7. Het onderwijs en de verticale meetlat
Dit brengt me bij het onderwijs.
We beoordelen kinderen al op jonge leeftijd op hun prestaties. We vergelijken resultaten, kijken naar tempo, toetsen vaardigheden en proberen in te schatten welk niveau bij een kind past.
Dat is begrijpelijk. Onderwijs moet immers kunnen aansluiten bij de ontwikkeling en behoeften van kinderen.
Ik vraag me regelmatig af of we niet te vroeg conclusies trekken over wat een kind wel of niet in zijn mars heeft.
Een kind dat moeite heeft met lezen, hoeft niet minder intelligent te zijn. Een kind dat niet goed presteert op een rekentoets, heeft daarmee niet automatisch minder inzicht. En een kind dat moeite heeft met stilzitten, instructies volgen of informatie reproduceren, hoeft niet minder leervermogen te hebben.
Misschien heeft het kind een andere ingang nodig. Meer tijd. Meer beweging. Meer praktische ervaring. Een andere manier van uitleggen. Of simpelweg meer veiligheid en vertrouwen.
Dat betekent niet dat ieder kind alles op ieder niveau kan bereiken. Mensen verschillen daadwerkelijk in hun mogelijkheden en ontwikkelingsprofielen. Maar tussen het vaststellen van een moeilijkheid en het bepalen van iemands potentieel zit een groot verschil.
We zouden veel meer moeten kijken naar wat een kind nodig heeft om zijn mogelijkheden te benutten, in plaats van alleen naar hoe goed het binnen het bestaande systeem presteert.
Bronnen:
9. Gentrup, S., Lorenz, G., Kristen, C. & Kogan, I. (2020). Self-fulfilling prophecies in the classroom: Teacher expectations, teacher feedback and student achievement. Over de invloed van verwachtingen van leerkrachten op de leerontwikkeling van kinderen.
Lees het onderzoek.
8. Een andere manier van kijken naar leren en ontwikkelen
Wat zou er gebeuren als we kinderen en volwassenen niet langer zouden benaderen vanuit de vraag hoe slim ze zijn, maar vanuit de vraag hóe ze denken, leren en informatie verwerken?
Als we niet alleen kijken naar wat iemand zelfstandig op papier kan laten zien, maar ook naar wat iemand in de praktijk kan, welke verbanden iemand legt, hoe iemand creatieve oplossingen bedenkt en hoe iemand zich ontwikkelt wanneer de omstandigheden passend zijn?
Dat vraagt iets anders van ons.
Het vraagt dat we nieuwsgierig blijven. Dat we niet te snel conclusies trekken. Dat we ruimte laten voor ontwikkeling en dat we erkennen dat kwaliteiten soms op een heel andere manier zichtbaar worden dan we gewend zijn.
En misschien moeten we ook eens kritisch kijken naar onze eigen definitie van slimheid.
Want hoe vaak noemen we iemand slim omdat diegene snel kan rekenen, goed kan formuleren of theoretische kennis bezit? En hoe vaak herkennen we intelligentie bij iemand die een ingewikkelde situatie praktisch oplost, feilloos aanvoelt wat er tussen mensen speelt, iets kan bouwen zonder handleiding of verbanden legt die een ander helemaal niet ziet?
Waarom zouden we het ene hoger waarderen dan het andere?
9. Van vergelijken naar herkennen
Mijn pleidooi is niet om intelligentie, cognitieve vaardigheden of leerprestaties niet meer te meten. Meten kan waardevol zijn. Het kan inzicht geven in waar iemand ondersteuning nodig heeft en waar mogelijkheden liggen. Laat dat helder zijn.
Maar, we mogen oppassen dat we de uitkomst van een meting niet verwarren met de totale mogelijkheden van een mens.
Ik geloof dat we veel meer ruimte mogen maken voor een horizontale manier van kijken.
Niet van laag naar hoog. Niet van dom naar slim. Niet van minder naar meer.
Van praktisch naar theoretisch, met alles wat daartussen ligt. En met de wetenschap dat iemand per onderwerp, situatie en levensfase op een andere plek op de “lineaal” kan uitkomen.
Ieder mens heeft een eigen combinatie van kwaliteiten, vaardigheden, voorkeuren en ontwikkelingsmogelijkheden. En juist wanneer we stoppen met voortdurend vergelijken, ontstaat er ruimte om die kwaliteiten werkelijk te herkennen.
Misschien moeten we onze kinderen dus niet langer vertellen hoe slim ze zijn, maar ze laten ontdekken wat ze allemaal kunnen.
Door ze de ruimte te geven om buiten die hokjes te groeien.
Want een kind hoeft niet te bewijzen dat het slim is om de ruimte te krijgen zich te ontwikkelen. En uiteindelijk geldt dat net zo goed voor volwassenen. De een is niet beter dan de ander. Het is niet minder of meer. Het is anders.
Geen waardeoordeel, maar een waarneming.
Bronnen en verdere verdieping
Onderstaande literatuur vormt de wetenschappelijke basis voor de verschillende onderdelen van dit artikel. Ik heb bewust onderscheid gemaakt tussen onderzoek naar cognitieve vermogens, neurodivergentie, stress en ontwikkeling en verwachtingen binnen het onderwijs.
Intelligentie en cognitieve vermogens
1. Flanagan, D. P. & Dixon, S. G. (2014). The Cattell-Horn-Carroll Theory of Cognitive Abilities. Een overzicht van het CHC-model en de verschillende cognitieve vaardigheden.
The Cattell-Horn-Carroll Theory of Cognitive Abilities.
2. Sternberg, R. J. & Hedlund, J. (2002). Practical Intelligence, g, and Work Psychology. Over praktische intelligentie, ervaringskennis en het oplossen van problemen in de dagelijkse werkelijkheid.
Practical Intelligence, g, and Work Psychology.
3. A Psychometric Network Analysis of CHC Intelligence Measures (2023). Onderzoek naar de samenhang tussen verschillende cognitieve vaardigheden en alternatieve manieren om intelligentie te begrijpen.
Lees het onderzoek.
Neurodivergentie en individuele cognitieve profielen
4. Wilson, A. C. (2024). Cognitive Profile in Autism and ADHD: A Meta-Analysis of Performance on the WAIS-IV and WISC-V. Meta-analyse van cognitieve profielen bij autisme en ADHD.
Lees het onderzoek.
5. Maw, K. J., Beattie, G. & Burns, E. J. (2024). Cognitive strengths in neurodevelopmental disorders, conditions and differences: A critical review. Over mogelijke cognitieve kwaliteiten bij verschillende neuroontwikkelingsverschillen.
Lees het onderzoek.
6. Executive function deficits in attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder (2024). Een kritische review over executieve functies en de complexiteit van cognitieve profielen bij ADHD en autisme.
Lees het onderzoek.
Stress, ontwikkeling en cognitief functioneren
7. Höfels, S. et al. (2026). Effects of childhood trauma on executive function, impulsivity, rumination and worry: An umbrella review. Over de samenhang tussen jeugdervaringen van trauma en cognitief functioneren.
Lees het onderzoek.
8. Stress and Learning in Pupils: Neuroscience Evidence and its Relevance for Teachers (2021). Over de invloed van stress op aandacht, leren en cognitief functioneren bij kinderen.
Lees het onderzoek.
Verwachtingen en ontwikkeling binnen het onderwijs
9. Gentrup, S., Lorenz, G., Kristen, C. & Kogan, I. (2020). Self-fulfilling prophecies in the classroom: Teacher expectations, teacher feedback and student achievement. Over de invloed van verwachtingen van leerkrachten op de leerontwikkeling van kinderen.
Lees het onderzoek.
10. Jussim, L. & Harber, K. D. (2005). Teacher Expectations and Self-Fulfilling Prophecies: Knowns and Unknowns, Resolved and Unresolved Controversies. Een kritische bespreking van de effecten van verwachtingen van leerkrachten.
Lees het onderzoek.